منطقه طلایی مدیریت
Golden situation management=People + Organization + environment
درباره وبلاگ
عظیم جعفری

فوق لیسانس مدیریت مالی حسابرس ارشد مالیات

نويسندگان
۱۳٩٠/٥/۱٢ :: ٦:٤٩ ‎ب.ظ ::  نويسنده : عظیم جعفری

بازار مشتق، بازار فرادست

در 20 سال گذشته، بازارهای مالی رشد و نوآوری‌های بسیاری داشته‌اند و ابزارهای مشتق کمک چشمگیری به رشد آنها کرده است. امروزه، ابزارهای مشتق، ستون اصلی نظام‌‌های مالی هستند، زیرا امکان سرمایه‌گذاری و پوشش ریسک را فراهم می‌کنند. درواقع این ابزارها از عوامل رشد اقتصادی به‌شمار می‌روند.

رشد سریع در اندازه و حجم بازارهای مالی جهانی، منجر به افزایش پیچیدگی بازارها و ارتباط آنها با یکدیگر شده است. با در نظر گرفتن خلأهای موجود در چارچوب‌های قانونی و نظارتی و عوامل پیش‌گفته ناشی از افزایش حجم بازارهای مشتق، بخش‌هایی از بازار با ریسک بیشتری مواجه شده‌اند.


هدف مقاله حاضر، درک وضعیت فعلی بازارهای جهانی ابزارهای مشتق و مروری بر این بازارهاست و مبانی و مزایای آن را تشریح می‌کند. همچنین اشار‌ه‌ای به اندازه و رشد این بازارها دارد.

ابزارهای مشتق، ابزارهایی مالی هستند که در بازارهای خارج از بورس یا در بازارهای رسمی معامله می‌شوند. حجم عمد‌ه‌ای از معاملات این ابزارها، در بازارهای خارج از بورس انجام می‌شود. از ابزارهای مشتق برای مدیریت ریسک استفاده می‌شود و در مقایسه با سایر ابزارهای مالی، مزایای متعددی دارند. با در نظر

گرفتن نقش کلیدی این ابزارها در اقتصاد جهانی، رشد شدید آنها در سال‌های اخیر، دور از ذهن نبوده است.

 

مبانی ابزار مشتق

ابزار مشتق، قراردادی میان خریدار و فروشنده است که طبق آن در تاریخ معینی در آینده معامله انجام می‌شود. در طول مدت قرارداد، ارزش آن با قیمت دارایی «پایه» نوسان می‌کند. مانند سایر انواع قراردادها، ابزار مشتق نیز باید از سایر اوراق بهادار (سهام، اوراق قرضه، صندوق‌های قابل معامله و اوراق بهادار ساختاریافته، یا ابزارهای مشابه با مشتقات مانند گواهی‌ها)، متمایز شوند (نمودار).

ابزارهای مشتق در بازارهای خارج از بورس یا بازارهای رسمی معامله می‌شوند. ابزارهای مشتقی که در بازار رسمی معامله می‌شوند، به‌طورکامل استاندارد هستند، درحالی‌که اغلب ابزارهای موجود در بازار خارج از بورس، بر اساس سفارش مشتریان و برای برآورده ساختن نیازهای خاص آنان طراحی شده‌اند. علاوه بر این، ساختار این دو بازار نیز باهم تفاوت دارد.

 

معاملات: حدود 90 درصد از معاملات ابزارهای مشتق در بازار خارج از بورس انجام می‌شود. در این بازار، معاملات به‌طور مساوی به معاملات دوجانبه میان مشارکت‌کنندگان بازار و معاملات چندجانبه یعنی معاملات میان تعدادی از مشارکت‌کنندگان در بازار یا بازارهای سازمان‌یافته مانند شبکه‌های الکترونیک یا شبکه‌های کارگزار معامله‌گری، تقسیم می‌شود. حدود 10 درصد از معاملات ابزارهای مشتق نیز در بازارهای رسمی انجام می‌شود.

 

تسویه و دریافت وثیقه: حدود یک سوم(33 درصد) از معاملات بازار از طریق نهاد پایاپای مرکزی انجام می‌شود که مدیریت ریسک را نیز انجام می‌دهد. تسویه ابزارهای مشتقی که در بازارهای رسمی معامله می‌شوند، به‌طور مستقیم با استفاده از این نهادهای پایاپای انجام می‌شود. درنتیجه نسبت به دریافت وثیقه برای موقعیت‌های تعهدی باز، اطمینان حاصل و اجرای قرارداد تضمین می‌شود. برای ابزارهای مشتقی که در بازار خارج از بورس معامله می‌شوند و نهاد پایاپای مرکزی ندارند، ریسک معاملات از طریق دریافت دوجانبه وثیقه‌ها -به معنای وثیقه‌گذاشتن دارایی به‌منظور تضمین اجرای قرارداد دوجانبه- تا حدودی کاهش می‌یابد. درحال‌حاضر بخش قابل‌توجهی از معاملات ابزارهای مشتق (حدود 23 درصد) بدون دریافت وثیقه انجام می‌شود.

 

ثبت و گزارشگری: در بسیاری از کشورها ثبت ابزارهای مشتقی که در بازار خارج از بورس معامله می‌شوند، ثبت اجباری نیست. علاوه بر این، از حجم معاملات و قیمت‌های بازار نیز گزارش‌های جامعی ارائه نمی‌شود. (شفافیت پس از معاملات).

به‌عبارت دیگر، شفافیت در بخش‌هایی از بازار خارج از بورس کمتر است. اطلاعات بازار تنها در حجم بالا، توسط نهادهای پایاپای با ساختار طرف معامله مرکزی و در بازارهای رسمی تهیه می‌شود که درمجموع حدود 37 درصد بازار را تشکیل می‌دهند. درمورد ابزارهای مشتق قابل معامله در بورس، همه معاملات ثبت می‌شوند و شفافیت پس از معاملات به‌صورت جامع وجود دارد، درنتیجه شفافیت بهینه‌ای برای قراردادهای ایجادشده و موقعیت‌های تعهدی وجود دارد.

 

مزایای ابزارهای مشتق

از مزایای قابل‌ذکر ابزارهای مشتق، امکان معامله ریسک‌های آتی است. با استفاده از این ابزار می‌توان به‌طور اثربخش و از طریق کاهش عدم اطمینان نسبت به قیمت‌های آتی، ریسک را پوشش داد. از سوی دیگر ابزارهای مشتق در گسترش فرهنگ سرمایه‌گذاری نیز مؤثر هستند، زیرا سرمایه‌گذاران می‌توانند با هزینه کمتر، بازدهی مطمئن‌تری به‌دست آورند و به همین دلیل ابزارهای مشتق در کشف قیمت دارایی‌ها نقش بسیار مهمی دارند.

 

پوشش ریسک

از مهم‌ترین مزایای ابزارهای مشتق، توانایی مدیریت ریسک بازار است، بدین معنا که این ابزار می‌تواند سطح ریسک واقعی بازار را کاهش دهد و به سطح مطلوب برساند. کاهش یا حذف ریسک، که اغلب به آن فرآیند پوشش ریسک نیز می‌گویند، شرکت‌ها و موسسه‌های مالی را در برابر نوسان‌های نامطلوب قیمت حفظ می‌کند. به‌عنوان مثال، شرکت‌های هواپیمایی می‌توانند قیمت سوخت موردنیاز خود را در تاریخ مشخصی در آینده تعیین کنند. حتی حداقل سرمایه‌گذاری در ابزارهای مشتق نیز می‌تواند نوسان‌های جریان وجوه نقد را محدود کند. در این‌صورت قابلیت اتکای پیش‌بینی‌ها بیشتر، هزینه سرمایه کمتر و بهره‌وری سرمایه بالاتر است و همه موارد یادشده نیز درنهایت در رشد اقتصادی مؤثر خواهند بود.

 

امکان معامله بر اساس انتظارات قیمتی

دومین عملکرد مهم ابزارهای مشتق، کشف قیمت است؛ زیرا به سرمایه‌گذاران اجازه معامله بر اساس انتظارات قیمتی را می‌دهد. سرمایه‌گذاران، به‌طور اثربخشی پیش‌بینی‌های خود درباره قیمت‌های آتی را افشا می‌کنند و حجم اطلاعات موجود در بازار برای تمامی مشارکت‌کنندگان بازار افزایش می‌یابد. درنتیجه ابزارهای مشتق فرآیند ارزشگذاری و در ادامه، کارایی تخصیصی را بهبود می‌بخشند.

به‌عنوان مثال در صورت انتظار کاهش قیمت دارایی، سرمایه‌گذاران موقعیتی برای مصون ماندن در برابر این کاهش قیمت اتخاذ می‌کنند (مانند قرارداد آتی فروش تک سهم). به همین ترتیب اگر سرمایه‌گذار اعتقاد داشته باشد که ارزش ذاتی دارایی از ارزش آن در بازار بیشتر است و انتظار افزایش قیمت آن را در آینده داشته باشد، موقعیتی متفاوت اتخاذ می‌کند (مانند قرارداد آتی برای کالا). چنین راهبردهایی برای کاهش ریسک دارایی که بیشتر یا کمتر از واقع ارزشگذاری شده است، بسیار مهم است.

ابزارهای مشتق مزایای دیگری نیز دارند. در مقایسه با سرمایه‌گذاری مستقیم در دارایی پایه این ابزارها می‌توانند برای پوشش ریسک و سرمایه‌گذاری با هزینه‌های معاملاتی بسیار پایین استفاده شوند. علاوه بر این، ابزارهای مشتق امکان نوآوری سریع محصولاتی را فراهم می‌آورند که متناسب با خواست و سلیقه استفاده‌کنندگان است.

 

نقش ابزارهای مشتق در نظام مالی و اقتصادی

بازار ابزارهای مشتق از ارکان نظام‌‌های مالی و اقتصادی به‌شمار می‌روند و ابزاری سودمند برای مدیریت ریسک و سرمایه‌گذاری هستند. بیش از 94 درصد شرکت‌های بزرگ جهان از این ابزار برای اهداف سرمایه‌گذاری و مدیریت ریسک استفاده می‌کنند.

استفاده از این ابزار منجر به بهبود کارایی عملیاتی، اطلاعاتی، قیمتی، ارزشگذاری و تخصیصی می‌شود، بنابراین به‌طور چشمگیری کارایی بازارهای مالی و کالا را افزایش می‌دهد. ابزارهای مشتق منجر به کاهش هزینه سرمایه می‌شوند و به شرکت‌ها امکان سرمایه‌گذاری اثربخش و کنترل منابع آنها را می‌دهد. این عوامل در شمار مهم‌ترین محر‌ک‌های رشد اقتصادی هستند. اروپا –به‌عنوان مهم‌ترین حوزه بازارهای ابزارهای مشتق جهانی– به‌شدت از آثار مثبت ابزارهای مشتق بهره‌مند شده است.

 

اندازه و رشد بازار

بازار ابزارهای مشتق همچنان بزرگ‌ترین بخش در بازارهای مالی را به خود اختصاص داده‌اند. با توجه به ارزش 471 تریلیون یورویی این بازار در پایان دسامبر سال 2008 ارزش آن بیش از پنج برابر بازارهای جهانی سهام و اوراق قرضه بود. اساسا رشد بازار ابزارهای مشتق بسیار زیاد بوده است؛ از دسامبر 1998 تا ژوئن 2008  اندازه بازار حدود 25 درصد در سال رشد داشته است ولی در نیمه دوم سال 2008 برای اولین بار حجم بازار کاهش پیدا کرد. از دلایل احتمالی آن کاهش، فعالیت بازارها به‌علت وقوع بحران مالی و اقتصادی است. در مقابل، اندازه ناخالص بازار ابزارهای مشتق خارج از بورس، همچنان رشد داشته است و ارزش آن با رشد 66 درصدی در نیمه دوم سال 2008 به 24 میلیارد یورو رسیده است که دلیل آن افزایش نوسان‌های قیمت دارایی‌ها و کاهش نرخ‌های بهره بوده است.

 

بازار جهانی ابزارهای مشتق و بحران مالی

باوجود نوسان‌های شدید در بازارها، بازار ابزارهای مشتق به‌طورکلی عملکرد مناسبی داشته‌اند. ابزارهای مشتق به‌طور مستقیم سبب ایجاد بحران مالی نشدند ولی به‌دلیل اندازه بازار و اهمیتی که در نظا‌م‌‌های مالی دارند نقشی در بحران مالی اخیر داشته‌اند. مشارکت‌کنندگان فعال بازار در وضعیت بحران مالی به مرحله ورشکستگی رسیدند یا حتی ورشکست شدند که نتیجه آن نوسان‌های بی‌سابقه در بازار بود. بخش‌هایی از بازار و برخی موسسه‌ها توانستند در این شرایط، عملکرد مناسبی داشته باشند ولی در اغلب بخش‌های بازار مشکلاتی به‌وجود آمد که انجام اصلاحات در این بخش‌ها را ضروری می‌کند.

 

منبع : پروتال شادا



موضوع مطلب : مقالات اقتصادی
موضوعات
RSS Feed
جزوات کنکور کارشناسي ارشد مديريت